Tarih bazen olayları tek tek önümüze koyar.
Biz de onları tek tek okuruz.

1958 Irak Darbesi…
1959 Bağdat’taki suikast girişimi…
1960 U-2 krizi…
27 Mayıs…

Sonra kitapları kapatır, her hadiseyi kendi başlığı altında bırakırız.

Peki ya aynı yıllarda meydana gelen bu büyük kırılmaları yan yana koyarsak?
Ortaya nasıl bir fotoğraf çıkar?

Bağdat, 14 Temmuz 1958

Sabah olduğunda Irak artık aynı Irak değildir.

Kral II. Faysal öldürülmüş, Nuri Said'in devri sona ermiş, monarşi yıkılmıştır.

Türkiye açısından bunun anlamı büyüktür. Çünkü Irak sıradan bir komşu değildir. Türkiye, Irak, İran, Pakistan ve İngiltere aynı güvenlik mimarisinin, Bağdat Paktı'nın parçalarıdır.

Batı'nın Sovyetler Birliği'ni güneyden çevreleme stratejisinin önemli halkalarından biri Bağdat'tır.
Ve o halka bir sabah kopar.

Şimdi Ankara'ya dönelim.

Başbakan Adnan Menderes'tir.
Cumhurbaşkanı Celâl Bayar'dır.
Türkiye NATO üyesidir ve Batı blokunun Sovyet sınırındaki en önemli ülkelerinden biridir.

Irak'taki deprem Ankara'dan dikkatle izlenmektedir.
Çünkü mesele yalnızca Irak değildir.

Ortadoğu yeniden kurulmaktadır.

Sonra sahneye genç bir Saddam çıkar

1959 yılı…
Irak'ın yeni güçlü adamı Abdülkerim Kasım'dır.
Kasım'a karşı bir suikast girişimi düzenlenir.

O girişimin içinde henüz dünyanın pek tanımadığı genç bir adam vardır:
Saddam Hüseyin.

Suikast başarısız olur.
Saddam yaralanır ve kaçar.

O günlerde kim bilebilirdi ki yıllar sonra Irak'ın kaderine hükmedecek adam, Ortadoğu'nun en kanlı savaşlarının merkezindeki isimlerden biri olacaktır?

Tarih bazen geleceğin büyük aktörlerini önce küçük sahnelerde gösterir.

Fakat bölgede mesele yalnızca Irak değildir.

Mısır'da Nasır vardır.
Arap milliyetçiliği yükselmektedir.
Sovyetler Birliği Ortadoğu'da nüfuz alanını genişletmeye çalışmaktadır.
Amerika buna karşı yeni dengeler kurmaktadır.
İngiltere eski imparatorluk alanlarını kaybetmemek istemektedir.

Petrol vardır.
Askerî üsler vardır.
İstihbarat örgütleri vardır.

Ve bütün bunların ortasında Türkiye vardır.

Derken gökyüzünden bir uçak düşer

1 Mayıs 1960.

Bir Amerikan U-2 casus uçağı Sovyetler Birliği üzerinde düşürülür.
Pilot Francis Gary Powers sağ ele geçirilir.
Hadise bütün dünyada büyük kriz yaratır.

Fakat Türkiye açısından çok önemli bir ayrıntı vardır:
Uçak İncirlik'ten havalanmıştır.

Bir anda Türkiye, Soğuk Savaş'ın en tehlikeli hesaplaşmalarından birinin tam ortasındadır.

Moskova öfkelidir.
Washington tedirgindir.
Paris'te yapılması planlanan büyük Doğu-Batı zirvesi çöker.

Ve takvim yaprakları yalnızca 26 gün ilerler.

27 Mayıs 1960

Ankara'da tanklar hareket eder.
Radyo ele geçirilir.
Köprüler tutulur.

Cumhurbaşkanı Celâl Bayar gözaltına alınır.
Başbakan Adnan Menderes yakalanır.
Bakanlar, milletvekilleri, devletin en güçlü insanları birkaç saat içerisinde tutuklu hâle gelir.

On yıllık Demokrat Parti iktidarı birkaç saat içinde sona erer.

İşte burada insanın zihnine rahatsız edici bir soru düşüyor:
Bütün bunlar yalnızca tesadüf müdür?

Dikkat edin.
Bir hüküm vermiyorum.

“27 Mayıs'ı Amerika yaptı” demiyorum.
“Sovyetler yaptırdı” da demiyorum.

Çünkü tarih belge ister.
Fakat tarih aynı zamanda soru sormayı da gerektirir.

Ve soru şudur:

Soğuk Savaş'ın en sıcak coğrafyalarından birinde, böylesine büyük uluslararası kırılmalar yaşanırken Türkiye'deki darbeyi yalnızca birkaç genç subayın iç politikaya duyduğu tepkiyle açıklamak yeterli midir?

Belki değildir.

Ama başka bir tehlikeye de düşmemek gerekir.

Her hadiseyi Washington'a, Moskova'ya veya Londra'ya bağladığımızda kendi tarihimizin aktörlerini sorumluluktan kurtarmış oluruz.

Oysa Türkiye'nin kendi sorunları vardı.

İktidar sertleşmişti.
Muhalefetle ilişkiler kopma noktasına gelmişti.
Üniversiteler hareketliydi.
Basın üzerindeki baskılar tartışılıyordu.
Tahkikat Komisyonu büyük gerilim yaratmıştı.
Ordunun içerisinde yıllardır örgütlenen gruplar vardı.

Yani barut Türkiye'deydi.

Fakat şu soru hâlâ ortada duruyor:

O barut fıçısının bulunduğu odada kimler vardı?

Ve Amerika'nın ilk tepkisi…

Darbeler konusunda belki en önemli sorulardan biri budur:
Dış dünya yeni yönetimi nasıl karşılamıştır?

27 Mayıs'tan sonra Washington Türkiye'deki yeni yönetimle ilişkilerini koparmadı.

Türkiye NATO'dan çıkmadı.
İncirlik kapanmadı.
Batı ittifakı parçalanmadı.

Yeni askerî yönetim Türkiye'nin NATO ve CENTO yükümlülüklerine bağlılığını ilan etti.

Yani Ankara'da iktidar değişmişti.
Fakat Türkiye'nin Soğuk Savaş'taki stratejik yönü değişmemişti.

Bence üzerinde düşünülmesi gereken noktalardan biri tam burasıdır.

Belki Washington açısından asıl mesele Ankara'da kimin başbakan olduğu değil, Türkiye'nin hangi blokta kaldığıydı.

Uluslararası siyasetin soğuk gerçeği çoğu zaman budur:

Devletlerin dostları değil, çıkarları vardır.

Biz ise hikâyenin duygusal tarafında kaldık

Celâl Bayar'ın Çankaya'daki son saatlerini konuştuk.
Silahını kendisine çevirmeye kalkmasını…
Menderes'in Kütahya'da yakalanmasını…
Onu teslim alan Muhsin Batur'u…
Yassıada'yı…
Mahkemeleri…
Sonra darağaçlarını…

Hasan Polatkan…
Fatin Rüştü Zorlu…
Ve Adnan Menderes…

Elbette bunları konuşacağız.

Çünkü darağacında sallanan yalnızca insanlar değildir.
Bir milletin hafızası da sallanır orada.

Fakat bazen tarihin acısı gözümüzü yaşartırken tarihin aklı gözümüzden kaçıyor.

Belki biraz geri çekilip haritaya bakmak gerekiyor.

  1. 1958Bağdat
  2. 1959Irak'ta suikast girişimi
  3. 1 Mayıs 1960U-2
  4. 27 Mayıs 1960Ankara

Bütün bunların arkasında NATO-Sovyet rekabeti, petrol yolları, askerî üsler, Arap milliyetçiliği ve Ortadoğu'nun yeniden şekillenen güç dengeleri…

Bunların hepsi aynı şeyin parçaları mıydı?

Bilmiyoruz.
Belki hiçbir zaman tam olarak bilemeyeceğiz.

Ama bildiğimiz başka bir şey var:

Türkiye boşlukta yaşamıyordu.

Ankara'daki her büyük kararın Washington'da, Moskova'da, Londra'da ve Ortadoğu başkentlerinde bir karşılığı vardı.
Tıpkı oralarda meydana gelen büyük değişimlerin Ankara'da karşılığı olduğu gibi.

Ve geriye büyük bir ders kalıyor

27 Mayıs'ın üzerinden onlarca yıl geçti.
Fakat o sabahın bize söylediği şey hâlâ ürperticidir:

Güç sandığımızdan çok daha kırılgandır.

On yıl boyunca seçim kazanırsınız.
Milyonlar arkanızdan gelir.
Devlet sizin imzanızla hareket eder.
Yabancı devlet başkanları sizi karşılar.
Generaller önünüzde selam durur.

Sonra bir gece uyursunuz.

Sabah olduğunda radyoda başka birinin sesi vardır.
Telefonunuz çalışmaz.
Kapınızda asker vardır.

Ve artık Cumhurbaşkanı değilsiniz.
Başbakan değilsiniz.
Bakan değilsiniz.

Tutuklusunuz.

Depremler şehirleri böyle yıkar.
Siyasi depremler de iktidarları.

Ama aralarında önemli bir fark vardır.

Yer kabuğunun neden kırıldığını bugün bilim büyük ölçüde açıklayabiliyor.

Tarihin fay hatlarının nerede, kimler tarafından ve neden kırıldığını anlamak ise bazen yarım yüzyıldan fazla sürüyor.

Belki bu yüzden 27 Mayıs'a bugün hâlâ aynı soruyla bakmalıyız:

O sabah Ankara'da yalnızca tanklar mı yürüdü?

Yoksa Bağdat'tan Washington'a, Moskova'dan Ankara'ya uzanan büyük Soğuk Savaş satrancında Türkiye'nin taşı da mı yer değiştirdi?

Cevabı hemen vermeyelim.
Çünkü bazen tarihin en değerli cümlesi bir hüküm değil,
doğru sorulmuş bir sorudur.