Bir devlet kurmak mümkündür. Sınırlarını çizer, kurumlarını oluşturur, yasalarını yaparsınız. Peki, bir millet yaratmak mümkün müdür?

İşte Mustafa Kemal'in önündeki tarihsel mesele tam da buydu.

Altı asırlık Osmanlı İmparatorluğu çökerken geride yalnızca kaybedilmiş topraklar, dağılmış ordular ve tükenmiş bir hazine bırakmamıştı. Aynı zamanda farklı dinlerin, dillerin, etnik kimliklerin ve aidiyetlerin iç içe geçtiği büyük bir toplumsal miras bırakmıştı.

Mustafa Kemal'in karşı karşıya bulunduğu sorun yalnızca bağımsız bir devlet kurmak değildi. O devletin üzerinde yükseleceği ortak siyasal kimliği de inşa etmekti.

Bu nedenle 29 Ekim 1923'ü yalnızca bir yönetim biçiminin ilanı olarak değerlendirmek, Cumhuriyet'in tarihsel anlamını eksik bırakır.

Cumhuriyet, bir imparatorluk toplumundan modern bir ulus devlet toplumuna geçişin en önemli siyasal eşiklerinden biriydi.

İmparatorluk Neden Çöktü, Ulus Devlet Neden Yükseldi?

1789 Fransız Devrimi, egemenliğin kaynağına ilişkin köklü bir değişimin simgesiydi. Hükümdarın şahsında somutlaşan egemenlik anlayışına karşı millet egemenliği düşüncesi yükseliyordu.

Osmanlı İmparatorluğu ise çok uluslu, çok dinli ve hanedan merkezli bir siyasal yapıydı.

19. yüzyılda Balkanlar'da yükselen milliyetçilik hareketleri, ekonomik bağımlılık, askerî yenilgiler ve merkezî otoritenin yaşadığı sorunlar imparatorluğu giderek zayıflattı.

Tanzimat, Islahat ve Meşrutiyet girişimleri bu çözülüşü durdurma arayışlarıydı. Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük ise farklı siyasal bütünleşme önerileri olarak ortaya çıktı.

Dolayısıyla ulus devlet düşüncesi Mustafa Kemal'le başlamadı. Ancak Mustafa Kemal, Osmanlı'nın son döneminde gelişen bu düşünsel mirası, bağımsız bir devletin kurucu siyasal programına dönüştürdü.

Mustafa Kemal ulus fikrini icat etmedi. Mevcut tarihsel koşullarda ulusal egemenliği yeni devletin meşruiyet temeli hâline getirdi.

1920'den 1923'e: Cumhuriyet Bir Gecede Kurulmadı

23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılması, egemenliğin kaynağında yaşanan değişimin kurumsal başlangıcıydı.

20 Ocak 1921 Anayasası, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu kabul etti.

1 Kasım 1922'de saltanat kaldırıldı. Böylece hanedan egemenliği hukuken sona erdirildi.

24 Temmuz 1923'te Lozan Barış Antlaşması imzalandı. Yeni devletin uluslararası konumu bakımından önemli bir aşama geçildi.

13 Ekim 1923'te Ankara başkent oldu.

27 Ekim'de ortaya çıkan hükûmet kurma bunalımı ise yönetim sistemindeki belirsizliği görünür hâle getirdi.

Ve 29 Ekim 1923'te, 1921 Anayasası'nda yapılan değişiklikle devletin yönetim biçiminin Cumhuriyet olduğu ilan edildi. Mustafa Kemal Paşa, Mecliste oylamaya katılanların oy birliğiyle Cumhurbaşkanı seçildi.

Cumhuriyet, 29 Ekim akşamı birdenbire ortaya çıkmadı. 1920'de kurumsallaşmaya başlayan millî egemenlik anlayışının anayasal adı konuldu.

Bununla birlikte Cumhuriyet'in ilan ediliş yöntemi dönemin bütün siyasal aktörlerince aynı şekilde karşılanmadı. Rauf Orbay, Kâzım Karabekir ve Ali Fuat Cebesoy gibi Millî Mücadele'nin önemli isimleri, kararın hazırlanma ve ilan edilme sürecine ilişkin itirazlarını dile getirdiler.

Bu itirazlar, Cumhuriyet düşüncesine yönelik bütün eleştirilerin saltanat özleminden kaynaklandığı biçiminde yorumlanamayacağını da gösterir.

Mustafa Kemal'in Asıl Projesi: Devletin Yanında Ulusu da İnşa Etmek

Modern ulus devlet yalnızca bir coğrafya üzerinde egemenlik kurmaz. Ortak bir vatandaşlık, tarih, dil, eğitim ve gelecek tasavvuru oluşturmaya çalışır.

Mustafa Kemal'in reformları bu açıdan birbirini tamamlayan bir bütün olarak okunabilir.

3 Mart 1924'te halifeliğin kaldırılması ve öğretimin birleştirilmesi, 1926'da Medeni Kanun'un kabulü, 1928'de Latin esaslı Türk alfabesine geçilmesi ve sonraki yıllarda tarih ile dil alanındaki çalışmalar, yeni toplumun kurumsal ve kültürel temellerini şekillendirdi.

Eğitim, hukuk ve kamu yönetimi yoluyla ortak bir vatandaşlık düzeni oluşturulmaya çalışıldı.

Bu dönüşümün önemli kazanımları vardı.

Hanedan mensubiyetinin yerine vatandaşlık düşüncesinin yerleştirilmesi, hukuk sisteminin yeniden düzenlenmesi, kadınların medeni ve siyasal haklarının genişletilmesi, eğitimin yaygınlaştırılması ve bilimsel düşüncenin kamusal yaşamda güçlendirilmesi modernleşme açısından önemli adımlardı.

Ancak burada tarihsel bir çelişki de ortaya çıkıyordu.

Devlet millete mi dayanacaktı, yoksa devlet kendi tasarladığı milleti mi oluşturacaktı?

Cumhuriyet'in kuruluş dönemini anlamak için belki de en önemli sorulardan biri budur.

Ulusal Birlik ile Kültürel Çeşitlilik Arasındaki Gerilim

Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş, yalnızca siyasal kurumların değişmesi değildi. Aynı zamanda kimliklerin yeniden tanımlanmasıydı.

1924 Anayasası'nın 88. maddesi, vatandaşlık bakımından din ve ırk ayrımı gözetmeksizin Türkiye halkına Türk denileceğini öngörüyordu.

Bu hüküm, ortak bir siyasal vatandaşlık oluşturma arayışı olarak değerlendirilebilir.

Ancak uygulamada ulusal kimliğin Türk dili ve kültürü etrafında şekillendirilmesi, özellikle Kürtler başta olmak üzere farklı dil ve kültürel kimliklerin kamusal alandaki konumu açısından tartışmalar doğurdu.

Burada iki farklı tarihsel değerlendirme bulunmaktadır.

Birinci yaklaşım, savaşlardan çıkmış, parçalanma tehlikesi yaşamış bir ülkede ortak ulusal kimliğin bağımsızlığı ve siyasal bütünlüğü korumak için gerekli olduğunu savunur.

İkinci yaklaşım ise ortak kimliğin kültürel farklılıkların görünürlüğünü azaltacak biçimde uygulanmasının, eşit vatandaşlık ile kültürel çoğulculuk arasında sorunlar yarattığını ileri sürer.

Her iki yaklaşım da dönemin koşullarıyla birlikte ele alınmalıdır.

Çünkü ulusal birlik arayışının tarihsel nedenlerini anlamak, o arayış sırasında ortaya çıkan hak ve özgürlük sorunlarını görmezden gelmeyi gerektirmez.

Cumhuriyet Kuruldu, Peki Demokrasi?

Cumhuriyet ile demokrasi birbirine yakın fakat özdeş kavramlar değildir.

Cumhuriyet, devlet başkanlığının hanedana dayalı kalıtsal bir makam olmamasını ve egemenliğin kamusal bir ilkeye dayanmasını ifade eder.

Demokrasi ise bunun ötesinde siyasal rekabeti, çoğulculuğu, temel hakları, örgütlenme özgürlüğünü ve iktidarın denetlenmesini gerektirir.

1923'te Cumhuriyet ilan edildiğinde Türkiye henüz çoğulcu bir demokrasi değildi.

1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kuruldu; 1925'te kapatıldı. 1930'da Serbest Cumhuriyet Fırkası deneyimi yaşandı; ancak kısa sürede sona erdi.

Cumhuriyet'in kuruluş yılları büyük ölçüde tek parti yönetimi altında geçti.

Bu durumun tarihsel açıklamalarından biri, savaş sonrasında devletin bütünlüğünü koruma ve reformları sürdürme kaygısıdır.

Buna karşılık eleştirel yaklaşım, siyasal muhalefetin sınırlandırılmasının ve yürütme gücünün merkezîleşmesinin demokratik kurumların gelişimini geciktirdiğini vurgular.

Burada temel mesele Mustafa Kemal'in tarihsel rolünü küçültmek veya tartışılmaz hâle getirmek değildir.

Asıl mesele, ulusal egemenliğin ilanıyla halkın siyasal karar süreçlerine çoğulcu katılımı arasındaki mesafeyi doğru değerlendirmektir.

Milletin egemen olduğunu ilan etmek başka, milletin farklı görüşleriyle siyasal iktidara ortak olabileceği kurumları oluşturmak başka bir tarihsel aşamadır.

Yukarıdan Aşağıya Modernleşmenin Başarısı ve Sınırları

Mustafa Kemal'in modernleşme programı büyük ölçüde devlet öncülüğünde yürütüldü.

Bu yaklaşımın avantajı, kısa sürede kapsamlı kurumsal dönüşümler gerçekleştirebilmesiydi.

Ancak toplumun farklı kesimlerinin reformlara katılımı, reformları benimseme biçimi ve değişimin hızı aynı değildi.

Burada yönetim bilimi açısından da önemli bir soru ortaya çıkmaktadır.

Toplumsal dönüşüm yalnızca güçlü bir siyasal iradeyle sürdürülebilir mi? Yoksa kalıcı dönüşüm, toplumun değişimi benimsemesini ve karar süreçlerine katılmasını da gerektirir mi?

Cumhuriyet'in ilk yıllarında devlet, toplumu dönüştüren başlıca aktörlerden biriydi. Bu durum eğitim, hukuk ve kamu kurumlarında önemli değişiklikleri mümkün kılarken devlet ile toplum arasındaki ilişkinin ne ölçüde katılımcı olduğu sorusunu da gündeme getirdi.

Modernleşmenin başarısını yalnızca çıkarılan yasaların sayısıyla değil, toplumun bu kurumları ne ölçüde içselleştirdiğiyle de değerlendirmek gerekir.

Cumhuriyet'i Anlamak, Onu Tartışabilmektir

Mustafa Kemal'in tarihsel rolünü değerlendirirken iki kolaycılıktan kaçınmak gerekir.

Birincisi, Cumhuriyet'in bütün kazanımlarını tek bir kişinin iradesine indirgemektir. Çünkü Millî Mücadele ve Cumhuriyet'in kuruluşu, toplumsal fedakârlıkların, askerî mücadelenin, Meclisin ve çok sayıda siyasal aktörün katkısıyla gerçekleşti.

İkincisi ise dönemin olağanüstü koşullarını göz ardı ederek bütün kararları bugünün siyasal ve toplumsal imkânları üzerinden yargılamaktır.

Tarihsel eleştiri, ne geçmişi kutsallaştırmak ne de geçmişi mahkûm etmektir. Tarihsel eleştiri, koşulları anlamak, tercihleri sorgulamak ve sonuçları değerlendirmektir.

Cumhuriyet'in en önemli tarihsel değişimlerinden biri, egemenliğin bir hanedanın mülkü olmaktan çıkarılıp millete ait olduğunun anayasal düzeyde kabul edilmesidir.

Fakat bu ilkenin demokratik anlamda gelişmesi, yalnızca Cumhuriyet'in ilanıyla tamamlanmış bir süreç değildir.

Cumhuriyet'in hukuk devleti, özgürlük, eşit vatandaşlık ve çoğulculuk bakımından nasıl geliştiği ve hangi sorunlarla karşılaştığı da aynı tarihsel değerlendirmenin parçasıdır.

Sonuç: Cumhuriyet Bir Sonuç mu, Yoksa Devam Eden Bir Arayış mı?

29 Ekim 1923, bir imparatorluğun çözülüşünün ardından bağımsızlık mücadelesiyle şekillenen yeni devletin yönetim biçiminin ilan edildiği tarihtir.

Mustafa Kemal'in ulus devlet projesi, bu siyasal dönüşümün ötesinde yeni bir toplum ve ortak gelecek oluşturma girişimiydi.

Bu girişimin modern hukuk, eğitim, vatandaşlık ve kurumsallaşma alanındaki kazanımları kadar, siyasal çoğulculuk, kültürel çeşitlilik ve devlet toplum ilişkileri bakımından tartışmalı yönleri de bulunmaktadır.

Belki de Cumhuriyet'in tarihsel mirasına yöneltilebilecek en anlamlı soru şudur:

1923'te egemenliğin millete ait olduğunu ilan ettik. Peki, aradan geçen yüzyılı aşkın sürede milletin egemenliğini özgürlük, hukuk, eşitlik ve katılımla ne ölçüde güçlendirebildik?

Çünkü Cumhuriyet'i yalnızca geçmişte kurulmuş bir devlet biçimi olarak değil, kuşaklar boyunca gelişen bir siyasal ve toplumsal sorumluluk olarak da düşünmek mümkündür.

Mustafa Kemal'in başlattığı tarihsel dönüşümü anlamak, onun kazanımlarını teslim ederken eksiklerini ve çelişkilerini de bilimsel bir bakışla tartışabilmeyi gerektirir.

Cumhuriyet'i yaşatmanın yollarından biri, Cumhuriyet'in kendisini de özgürce tartışabilmektir.

29 Ekim Cumhuriyet Bayramı kutlu olsun.