Bir makine bizim gibi konuştuğunda, bizim gibi düşündüğüne de inanmalı mıyız?

Alan Turing, düşünme sorununa konuşma üzerinden yaklaşan bir sınama önerdi: Bir makinenin yazılı cevaplarını insanınkinden ayıramıyorsak, bunun zekâ açısından anlamı ne olacaktı? Bu, makinelerin düşündüğünün kesin kanıtı değildi; fakat düşüncenin dışarıdan nasıl tanınabileceğine ilişkin güçlü bir soruydu.

John Searle ise Çin Odası düşünce deneyiyle bu sorunun karşısına başka bir soru koydu. Çince bilmeyen bir insan düşünün. Kapalı bir odada, dışarıdan gelen Çince işaretlere, elindeki kurallar kitabına uyarak karşılık veriyor. Dışarıdaki kişi anlamlı cevaplar alıyor; içerideki kişi ise yazdıklarının anlamını bilmiyor. Searle’ün tartışmaya açtığı ayrım buydu: Anlamlı görünen cevaplar üretmek, anlamakla aynı şey miydi?

Şimdi o odanın kapısını siyasete açalım.

Her konuşan düşünüyor mu? Her cevap veren anlıyor mu? Her alkışlayan, alkışladığı sözün sonuçlarını biliyor mu?

Bir insan özgürlükten söz ederken başkasının özgürlüğünü yok sayabilir. Adalet diye bağırırken yalnızca kendi tarafının kazanmasını isteyebilir. Demokrasi savunuculuğu yaparken kendisine yöneltilen ilk eleştiriyi susturmaya kalkabilir.

Çünkü kelimeleri kullanmak, onların taşıdığı sorumluluğu üstlenmek değildir.

Siyasetin de kurallar kitapları vardır: Ezberlenmiş sloganlar, hazır düşmanlar, sorgulanması yasak liderler, her başarısızlığı açıklayan mazeretler… Soruyu duyarsınız; cevap düşünceden önce gelir. Kanıt değişir, koşullar değişir, hayat değişir; cevap değişmez.

Böylece toplum, birbirini anlamaya çalışan insanların ortak alanı olmaktan çıkar; herkesin kendi ezberini tekrarladığı kocaman bir Çin Odası’na dönüşür.

Demokrasinin en ağır zaaflarından biri de burada belirir: Oyların sayılması, düşüncelerin sınandığı anlamına gelmez.

Sandık kimin yöneteceğini belirleyebilir. Fakat hangi iddianın doğru olduğunu, hangi kararın adil olduğunu, hangi politikanın topluma yarar sağlayacağını tek başına belirleyemez. Bir yanlışa milyonlarca insanın inanması, o yanlışı doğru yapmaz.

Asıl tehlike bilgisizlikten de ötededir: Bilgisizliğin kendisini yeterli görmesi, çoğunluk olduğunda eleştiriden muaf saymasıdır. “Biz daha fazlayız” sözü, “Biz daha iyi biliyoruz” iddiasına dönüştüğünde, demokrasi kendi düşünme imkânlarını tüketmeye başlar.

O zaman araştıran kişinin karşısına kalabalık, kanıtın karşısına slogan, uyarının karşısına suçlama çıkarılır. İtiraz eden aydına, söylediğinin doğru olup olmadığı sorulmaz; neden herkes gibi konuşmadığı sorulur.

Ve çoğunluğun sorgulamadan verdiği kararların bedelini, o kararları önceden eleştirenler de öder. Öğretmen sınıfında, bilim insanı çalışmasında, sanatçı eserinde, genç insan geleceğinde…

Fakat bedel yalnızca aydınlara kesilmez. Yanlış kararı alkışlayan insanın çocuğu da aynı okulda okur; aynı yoksulluğu, aynı adaletsizliği yaşar. Çoğunluk, susturduğu uyarının eksikliğini sonunda kendi hayatında hisseder.

Bu yüzden çözüm, halkı küçümsemek ya da yönetimi kendisini üstün sayan bir azınlığa bırakmak değildir. Aydın olmak da bir unvanla, diplomayla veya çevreyle kendiliğinden kazanılmaz. Kendi ezberini sorgulamayan diplomalı insan da o odanın içinde olabilir.

Çözüm; eleştiriyi yaşatmak, bilgiyi erişilebilir kılmak ve hiçbir çoğunluğun hakikati tekeline alamayacağını kabul etmektir.

Demokrasi herkesin söz söyleyebilmesini gerektirir. Ama yaşayabilmesi için, söylenen sözün sorgulanabilmesi de gerekir.

Çünkü bir toplumun felaketi, yalnızca düşünmeden konuşanların çoğalması değildir.

Düşünerek itiraz edenlerin susturulmasıdır.